1. Перейти к содержанию
  2. Перейти к главному меню
  3. К другим проектам DW

Хадановіч: Пуцін знішчыў міф пра вялікую рускую культуру

Ганна Маркава | Алена Дароніна
7 ноября 2022 г.

Паэт Андрэй Хадановіч ужо больш за год вымушана жыве па-за межамі радзімы. DW паразмаўляла з ім пра ціск на ўсё беларускае, вайну, адмену рускай культуры і творчасць.

https://p.dw.com/p/4J0dr
Belarus Andrej Khadanovich, Dichter
Фото: DW

Паэт і перакладчык Андрэй Хадановіч прыняў удзел у культурнай сустрэчы ў Брэмэне, дзе ўзгадвалі менскую "Ноч расстраляных паэтаў" 1937 года, шанавалі памяць ахвяраў, якія ляжаць у Курапатах.

Сам Хадановіч з'ехаў з Беларусі ў 2021 годзе, калі дзяржава разграміла культурную сферу, знішчыла незалежны Саюз беларускіх пісьменнікаў, Беларускі ПЭН-цэнтр.

Мы паразмаўлялі з паэтам пра эміграцыю, вайну Расеі супраць Украіны, адмену рускай культуры і адметнасць беларускай, лёс мовы і будучыню краіны.

DW: Больш за год таму вы з’ехалі з Беларусі. Як гэта - быць паэтам у выгнанні?

Андрэй Хадановіч: Як на мяне, "паэт у выгнанні" - гэта Міцкевіч на гары Аюдаг, які тужыць па Вялікім княстве Літоўскім...

У мяне ёсць дыскамфорт з таго часу, як, выехаўшы на тры тыдні з чамаданчыкам, я зразумеў, што не магу скарыстацца зваротным квітком на 21 жніўня 2021 года. Дзяржава разграміла культурную сферу, калегі выехалі, і надта дзівачна і нясвоечасова было б вяртацца. Спачатку я прызямліўся каля Лазенак, на запрашэнне аўстрыйскага ПЭН-клубу жыў пад Венаю ў мужчынскім манастыры, па стыпендыі Icorn пажыў у Кракаве, Гданьску.

Хадановіч выступае падчас "Ночы расстраляных паэтаў" у Брэмэне
"Ноч расстраляных паэтаў" у БрэмэнеФото: DW

Паспрабую апісаць свае пачуцці. Мне, безумоўна, не хочацца ў турму. І не хочацца быць у сітуацыі вымушанай самацэнзуры ў краіне, фактычна акупаванай як самаабвешчаным рэжымам, так і пуцінскай Расеяй.

Да 24 лютага беларусы хадзілі з горда паднятай галавой. Нам не ўдалося фізічна і палітычна перамагчы, але маральная перамога засталася за грамадствам. А потым здарылася вайна. І наша высока паднятая галава ператварылася ў нізка апушчаную, у адчуванне вымушанага сораму, куды без віны выпіхнуў нас рэжым.

Пасля 24 лютага сістэмы Беларусі і Расеі ўвайшлі ў клінч, у працэс, які закончыцца фіяска. Але чым бліжэй да фіналу, тым больш балюча будзе рабіцца ў звар’яцелай Расеі, у рэпрэсаванай Беларусі.

Мне здаецца, што ва ўсім рэгіёне беларусы будуць "лакмусавай паперкай" тэсту на чалавечнасць. Колькі рэпрэсій і несправядлівых абвінавачванняў у іх ні паляцела, большасць не агрызаюцца, а цярпліва маўчаць і разумеюць агульную логіку падзеяў. Ва Украіне вырашаецца лёс усёй Еўропы, калі не шырэй. Кожны, хто застаецца чалавекам, набліжае крах гэтай сістэмы. А беларусы людзьмі застаюцца.

- Цяжкія часы для паэта - гэта добра ці не?

- Паэту не мусіць быць занадта камфортна, але гэта той стан дыскамфорту, які прымушае думаць не пра творчасць, а пра тое, як не сесці ў турму, не скончыць з сабой, не звар’яцець…

Зашкал болю і суперажывання ў беларускай паэзіі з’явіўся летам 2020 года і не знікае. Калі казаць на ўзроўні імёнаў (з прычынаў бяспекі не буду згадваць аўтараў, якія знаходзяцца ў Беларусі) - учорашні экскурсавод Мікіта Моніч рэагуе на скрадзеную "Еву" вершам "Да дыктатара". Мікіта, які не пазіцыянаваў сябе як літаратар, напісаў адзін з найяскравейшых вершаў. Празаік, лідар свайго пакалення Альгерд Бахарэвіч пераходзіць на балючыя вершы.

Хаця час не спрыяе руцінным, але неабходным культурным працэсам, як то адносіны "аўтар - чытач". Ёсць пэўны голад на традыцыйную папяровую кніжку. І трэба задавальняць гэты голад, няхай і за мяжой, мусяць паўставаць культурныя ініцыятывы, выдавецтвы. Беларусь з усімі традыцыямі ёсць сёння там, дзе ёсць мы. Думаю, што і Нямеччына не выключэнне.

- На ваш погляд, чаму рэжым пераследуе літаратараў?

- У мяне два адказы, якія дапаўняюць адзін аднаго. Першае, гэта помста. Бо культура выявілася моцным сродкам збіраць грамадзянскую супольнасць, падтрымаць адно аднога. Знішчыць культуру - гэта як знішчыць карэту хуткай дапамогі. Іншая рэч, наколькі гараць рукапісы ў часы інтэрнэту.

Другое, што зачышчаецца наогул усё беларускае. Тут я бачу халуйскае матлянне сабачым хвосцікам у бок маскоўскага гаспадара. Дзесяцігоддзямі беларускі рэжым абменьваў зніжкі на энерганосьбіты на словы пра братэрства. Але словы перастаюць працаваць. Таму лаяльнасць можна праявіць, рэпрэсуючы ўсё беларускае ў Беларусі. Глядзіце, мы вам не чужыя, адкрываемся насустрач "рускаму свету", забараняем кніжкі, выпіхваем беларускую культуру за мяжу.

Кнігі беларускіх аўтараў на нямецкай мове
Кнігі беларускіх аўтараў на нямецкай мовеФото: DW

Гэта значыць яшчэ больш адкрыць Беларусь для расейскай каланізацыі. Праз выпаленую культурную зямлю прасцей перадаваць ракеты, якія паляцяць у бок Украіны, падвозіць расейскую салдатню.

- Культура адмены, "расейская культура мусіць замаўчаць". Што вы думаеце на гэты конт?

- Я кепскі дыпламат. Паспеў абразіць вялікую колькасць сяброў-украінцаў, незадоўга да вайны з’ездзіўшы ў Пецярбург па запрашэнні часопісу "Дружба народов", каб перакладаць на беларускую мову ўкраінскую паэзію. У ноч перад вайною навіна пра гэта з прозвішчамі ўкраінцаў, беларусаў, якія туды паехалі, была ўкінутая ва ўкраінскую інфармацыйную прастору, каб абурэнне намі супала з атакамі на Украіну. Мірнае паседжанне ў Пецярбургу было часткай інфармацыйнай агрэсіі. А людзі, якія сядзелі там і перакладалі на рускую, не выказалі абурэння вайной. Ці такая нявінная культура, як яна хацела б здавацца?

З іншага боку, я паспеў абразіць шмат расейскіх калегаў, калі запісаў лекцыю пра імперскасць у рускай літаратуры, дзе цытаваў, як героі Пушкіна вырашылі "татарину отсечь голову с широких плеч", дзе мама ў Лермантава, закалыхваючы дзіця, гаворыць: "Злой чечен ползет на берег, точит свой кинжал". Ці ўсё ў парадку з гэтай культурай? Ці ўсё ж дзейнічаюць нейкія бацылы, шкоднасць якіх не ўсведамляецца носьбітамі?

"Умом Росию не понять"… Для ўсіх - адна маральная шкала, а мы, святыя рускія, будзем судзіць сябе інакш, у святле нейкіх месійных рэчаў. Адсюль і ўсёдазволенасць, і ручанькі можна памакаць у крыві, - безумоўна, чужой.

Абвінаваціць Дастаеўскага з яго антысемітызмам ці паланафобіяй - лягчэй. Чэхава з яго крыштальнай чэснасцю - складаней. Закэнсэліць Платонава, які паставіў дыягназ гэтаму распаду чалавечнага, або Замяціна, які раней за ўсіх напісаў антыўтопію "Мы" - навошта? Гэтая частка рускай культуры - партызанская зброя, якая не ў руках пуцінскай прапаганды можа паслужыць супраць яе ж.

- Якой вы бачыце будучыню для беларускай культуры і мовы?

- Думаю, што сам Пуцін знішчыў міф пра чароўную, вялікую, універсальную рускую культуру. З культурай нічога не здарыцца, Талстой і Чэхаў ужо ў вечнасці. Але крэдыт любові зменіцца насцярожаным выпрабавальным позіркам людзей у бок рускай культуры і мовы. Трэба будзе даказаць, што гэта годны прадукт і варты твор.

Разам з тым - дыстанцыя. Усведамленне свайго, што ты - зусім не Расея, што беларуская культура, незалежна ад мовы, - у бачанні свету, без схільнасці да расейскай гігантаманіі. Яе позірк наведзены на асобнага чалавека. Расейская культура - гэта шырокія батальныя палотны вайны і міра… Беларускі адказ - гэта індывідуальныя галасы пакутнікаў Васіля Быкава, якіх вайна правярае на чалавечнасць, ці вытрымаеш ты на званне чалавека ў экстрэмальных умовах. Або галасы жанчын Святланы Алексіевіч. Беларуская культура іншая, і тэма вайны тут - лакмусавая паперка.

Што да мовы, то мне здаецца, што пуцінская антырэклама дадасць носьбітаў не толькі ўкраінскай мовы, але і беларускай. Назіраю ў сацсетках, як некалькі цікавых беларускіх рускамоўных паэтак спрабуюць сябе на тэрыторыі беларускай мовы.

Безумоўна, пуцінская імперыя пацярпіць крах. Але задача на будучыню - працаваць з гэтымі памылкамі: як так сталася, што адна з найвялікшых культур спарадзіла, апраўдала і падагравала фашызм.

Гісторыя поспеху дырыжора з Вілейкі

Пропустить раздел Еще по теме

Еще по теме

Показать еще